Φανατισμός

Δευτέρα, 02 Νοεμβρίου 2020, 11:11
Φανατισμός Φανατισμός

Γιατί οι άνθρωποι έχουν την τάση να φανατίζονται; Γιατί μια ιδέα, μια ομάδα, μια θρησκεία, ένα πολιτικό κόμμα, ακόμα και ένα δημοψήφισμα, ένας νόμος, μια είδηση μπορεί να πολώσει τόσο πολύ την περιρρέουσα ατμόσφαιρα ώστε να «φαγωθούμε μεταξύ μας»; Ποιο είναι αυτό που στην επιστήμη ονομάζουμε “driving force” που μας ωθεί να ταυτιστούμε με απόψεις ή να τις μισήσουμε; Ήταν πάντα όλα άσπρα ή μαύρα ή αυτό είναι ένα νέο φίλτρο στη ζωή μας;

Η εξελικτική ψυχολογία δίνει και πάλι την απάντηση!

Οι άνθρωποι είναι εξελικτικά προσαρμοσμένοι να διαρθρώνονται σε ομάδες. Η ανάγκη μας για τις ομάδες είναι τόσο ζωτικής σημασίας που από πολύ μικρή ηλικία προδίδουμε κομμάτια του εαυτού μας στο βωμό του «ανήκειν». Είναι αποδεδειγμένο επίσης ότι όλοι οι άνθρωποι μπορούν να προβούν σε ακραίες συμπεριφορές, βιαιότητες και βαρβαρότητες όταν θεωρούν ότι παλεύουν για έναν ανώτερο σκοπό που τους ενώνει (θρησκείες, πολιτικές πεποιθήσεις κλπ). Η ιστορία του ανθρώπινου είδους είναι γεμάτη με παραδείγματα απεχθών εγκλημάτων από τρομοκρατικές επιθέσεις μέχρι ολόκληρες γενοκτονίες. Ένας από τους πιο σημαντικούς καταζητούμενους παγκοσμίως ο Félicien Kabuga που συνελήφθη φέτος μετά από 26 χρόνια, κατηγορείται για τη σφαγή 500.000-1.000.000 του πληθυσμού Τούτσι στην Ρουάντα μέσα σε διάστημα 100 ημερών. Οι δύο πληθυσμοί Χούτου και Τούτσι μιλούσαν την ίδια γλώσσα, είχαν την ίδια θρησκεία και ζούσαν στον ίδιο τόπο για χρόνια. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου που κράτησε 4 χρόνια υπολογίζεται ότι περίπου 250.000-500.000 γυναικών βιάστηκαν μεταξύ άλλων απάνθρωπων συμπεριφορών. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να φανατίσει τόσο κόσμο και να τους απαλλάξει από κάθε συναίσθημα ώστε να προβούν σε τέτοιες αγριότητες;  Ίσως όταν βλέπεις δίπλα σου την αγριότητα, είτε όταν στην επιβάλει ο ανώτερός σου, είτε όταν υπακούς σε έναν ανώτερο σκοπό (ό,τι και αν σημαίνει αυτό), τότε παύεις να σκέφτεσαι ή να έχεις κριτική σκέψη ή συναισθήματα.

Το πείραμα του Milgram

Ο καθηγητής του πανεπιστημίου Yale Stanley Milgram το 1963 επέλεξε να κάνει ένα συμπεριφορικό πείραμα με ανθρώπους ώστε να εξετάσει τη σχέση υπακοής-προσωπικής συνείδησης. Το πείραμα ήρθε ένα χρόνο μετά τη δίκη της Νυρεμβέργης όπου η υπερασπιστική γραμμή των Ναζί κατηγορουμένων στηρίχθηκε στην υπόθεση ότι απλά «ακολουθούσαν εντολές». Στο πείραμα συμμετείχαν άνδρες που θα υποδύονταν το ρόλο του «δασκάλου» και του «εκπαιδευόμενου». Ο εκπαιδευόμενος θα ήταν δεμένος σε μια καρέκλα και ο δάσκαλος θα έπρεπε να του κάνει ερωτήσεις. Αν ο εκπαιδευόμενος απαντούσε λάθος, ο δάσκαλος μετά από εντολή από τον επιστήμονα, θα πατούσε ένα κουμπί που θα έκανε ηλεκτροσόκ στον ασκούμενο. Το ηλεκτροσόκ κυμαινόταν από ελαφρύ (15volts) σε ισχυρό (375 volts) με μέγιστο τα 450 volts. Φυσικά, δεν υπήρχε στην πραγματικότητα ηλεκτροσόκ ενώ ο άνδρας που συμμετείχε στο πείραμα ως εκπαιδευόμενος ήταν ηθοποιός, χωρίς ωστόσο ο «δάσκαλος» να το γνωρίζει. Οι εκπαιδευόμενοι έδιναν κυρίως λανθασμένες απαντήσεις και οι συμμετέχοντες (δάσκαλοι) τους έκαναν ηλεκτροσόκ. Όταν σε μεγαλύτερη δόση ρεύματος οι δάσκαλοι δίσταζαν, οι επιστήμονες φρόντιζαν να τους δίνουν εντολές να συνεχίσουν. Στο σημείο αυτό να τονίσω ότι οι συμμετέχοντες μπορούσαν να αποχωρίσουν από το πείραμα όποια στιγμή ήθελαν. Τα αποτελέσματα του πειράματος αυτού ήταν αποκαρδιωτικά γι’ αυτό και έμεινε στην ιστορία. 65% των συμμετεχόντων έφτασαν μέχρι τα 450 volts ενώ όλοι πάτησαν το κουμπί μέχρι και τα 300 volts. Εντυπωσιακό δε είναι, ότι το 2017 μια Πολωνική ομάδα επανέλαβε το πείραμα του Milgram. Σε αυτή την περίπτωση, το 90% των συμμετεχόντων (δασκάλων) προχώρησαν μέχρι τα 450 volts. Άλλες δημοσιεύσεις που σχετίζονται με το πείραμα του Milgram συνδέουν την προσωπικότητα των συμμετεχόντων με το βαθμό υπακοής. Για παράδειγμα, άνθρωποι με χαρακτηριστικά όπως μεγαλύτερη ευσυνειδησία, αίσθηση καθήκοντος και αυτοπειθαρχία ή άτομα που συνεργάζονται εύκολα, αποφεύγουν τις εντάσεις και δεν θέλουν να στενοχωρούν τους υπόλοιπους ήταν εκείνοι που επέδειξαν μεγαλύτερο βαθμό υπακοής στο πείραμα.

Προβληματισμοί

Η αλήθεια είναι ότι δεν απέχουμε πολύ από το να έχουμε απεχθείς συμπεριφορές, ακόμη και αν όταν ερωτηθούμε όλο αυτό μας φαίνεται παρατραβηγμένο. Ειδικά όταν κάποιος άλλος έχει την ευθύνη, όταν νιώθουμε ότι υπακούμε σε έναν ανώτερο, είτε άνθρωπο, είτε σκοπό.

Νευρολογικά, σε θρησκευτικούς φανατικούς και σε φανατικούς οπαδούς ομάδων φαίνεται ότι ο εγκέφαλος συμπεριφέρεται διαφορετικά σε σχέση με τον εγκέφαλο ενός μη-φανατικού. Πιο συγκεκριμένα, από μαγνητική τομογραφία στον εγκέφαλο φανατικών πιστών σε μεγάλη ηλικία φαίνεται να εμφανίζεται ατροφία στον ιππόκαμπο, μια δυσλειτουργία που έχει συνδεθεί με σωρευτικό στρες, κατάθλιψη, άνοια και άλλα. Από την άλλη μεριά, η μαγνητική τομογραφία φανατικών ποδοσφαιρικής ομάδας έδειξε διαφορετική εγκεφαλική δραστηριότητα από αυτή των μη-φανατικών σε περιοχές που σχετίζονται με τα συναισθήματα.

Σε κοινωνικό επίπεδο ο φανατισμός είναι εθιστικός. Δεν μας επιτρέπει να είμαστε αντικειμενικοί, να σκεφτόμαστε κριτικά και να μη μισήσουμε τον απέναντι (γιατί πάντα υπάρχει το αντίπαλο δέος). Καλύπτει την ανάγκη μας για έναν ανώτερο σκοπό ζωής, μας επιτρέπει να ανήκουμε σε ομάδες ενώ ταυτόχρονα μας αποξενώνει. Και μπορούμε να φτάσουμε εκεί. Όλοι. Το πείραμα του Milgram το έχει αποδείξει.

Αντίδοτο στο φανατισμό μόνο η παιδεία και η ενσυναίσθηση. Η συνεχής εξάσκηση της κριτικής σκέψης ακόμα και στις ίδιες μας τις απόψεις.

Σας άρεσε; Μοιραστείτε το!

    Πηγές

    https://link.springer.com/chapter/10.1057%2F9780333977354_4

    McLeod, S. A. "The milgram experiment." Simply Psychology (2007).

    De Vos, Jan. "Now that you know, how do you feel? The Milgram experiment and psychologization." Annual Review of Critical Psychology 7 (2009): 223-246.

    Doliński, Dariusz, et al. "Would you deliver an electric shock in 2015? Obedience in the experimental paradigm developed by Stanley Milgram in the 50 years following the original studies." Social psychological and personality science 8.8 (2017): 927-933.

    Laurent Bègue, Jean-Léon Beauvois, Didier Courbet, Dominique Oberlé, Johan Lepage. Personality Predicts Obedience in a Milgram Paradigm. Journal of Personality, Wiley, 2015, 83 (3), pp.299-306,. ff10.1111/jopy.12104ff. ffsic_01158395f

    Bilgiç, Başar, et al. "Functional neural substrates of football fanaticism: different pattern of brain responses and connectivity in fanatics." Psychiatry and Clinical Neurosciences (2020).

    Owen, Amy D., et al. "Religious factors and hippocampal atrophy in late life." PLoS One 6.3 (2011): e17006.

Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο

(5 ψήφοι)

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: