Αυτοάνοσα νοσήματα: όταν οι «φρουροί» παραβιάζουν τους κανόνες

Κυριακή, 07 Ιουλίου 2024, 02:07
Αυτοάνοσα νοσήματα: όταν οι «φρουροί» παραβιάζουν τους κανόνες Αυτοάνοσα νοσήματα: όταν οι «φρουροί» παραβιάζουν τους κανόνες

Τις τελευταίες δεκαετίες, ο όρος «αυτοανοσία» έχει εισβάλει στις ζωές και την καθημερινότητά μας. Περίπου ένα στα δέκα άτομα παγκοσμίως πάσχει από κάποιο αυτοάνοσο νόσημα, με την πλειονότητα αυτών να εμφανίζεται σε άτομα νεαρής ηλικίας. Εάν έχετε αναρωτηθεί ποτέ τι είναι αυτές οι ασθένειες και πώς πυροδοτούνται, βρίσκεστε στο σωστό μέρος. Ας εξερευνήσουμε μαζί τον παράδοξο κόσμο της αυτοανοσίας.

Από την αρχαιότητα ήταν γνωστό πως το ανοσοποιητικό σύστημα – δηλαδή η φρουρά του σώματος, που αντιλαμβάνεται και εξολοθρεύει εισβολείς, όπως βακτήρια και ιούς – μπορεί να θυμάται. Ο Θουκυδίδης έχει αναφέρει πως οι επιζήσαντες του λοιμού των Αθηνών (430 π.Χ.) ήταν πιο συμπονετικοί με τους αρρώστους, αφού γνώριζαν ότι το ίδιο άτομο δεν μπορεί να νοσήσει δύο φορές και έτσι δεν φοβόντουσαν για τη δική τους ασφάλεια. Εκατοντάδες χρόνια αργότερα, ανακαλύψαμε πως αυτή η βασική λειτουργία του ανθρώπινου σώματος οφείλεται στην ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος να «φακελώνει» παρελθοντικούς παραβάτες. Σε ενδεχόμενη μελλοντική προσβολή εξειδικευμένα «κύτταρα-φρουροί» είναι προετοιμασμένα να εξαλείψουν άμεσα την απειλή.

Το σύστημα αυτό, όμως, όπως και οτιδήποτε άλλο γύρω μας, δεν είναι τέλειο. Κάποιες φόρες μπορεί να αναγνωρίσει μια δική του δομή σαν ξένη και έτσι να ξεκινήσει «πόλεμο» έναντι του ίδιου του του εαυτού. Τότε, λοιπόν, προκαλείται η έξαρση κάποιου αυτοάνοσου νοσήματος. Ο «πατέρας» της ανοσολογίας, Πάουλ Έρλιχ, ήταν ο πρώτος που αντιλήφθηκε αυτό το φαινόμενο τη δεκαετία του 1950, το οποίο και περιέγραψε ως «αυτοτοξικό τρόμο». Έκτοτε ένα βασικό ερώτημα βρίσκεται στο στόχαστρο των ερευνητών: Γιατί τα «κύτταρα-φρουροί» παραβαίνουν τους κανόνες και επιτίθενται σε ιστούς του σώματος;

Ενώ το σύμπαν της αυτοανοσίας παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο, αρκετά στοιχεία έχουν έρθει στο φως – συνθέτοντας ένα ατελές παζλ. Έως σήμερα έχουν καταγραφεί περισσότερες από 80 αυτοάνοσες ασθένειες με κάθε νόσημα να έχει ετερογενή συμπτώματα και διαφορετικά αίτια, όμως υπάρχουν κάποιες κοινές αρχές. Σύμφωνα με τα σύγχρονα ευρήματα, οι αιτίες των αυτοάνοσων νοσημάτων είναι πολυπαραγοντικές, ενώ φαίνεται πως εμφανίζονται σε άτομα με γενετική προδιάθεση, που εκτίθενται σε συγκεκριμένους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Δηλαδή, έχουν πλέον αναγνωριστεί συγκεκριμένα αλληλόμορφα γονιδίων – τα οποία είναι εναλλακτικές μορφές του γονιδίου – που όταν είναι παρόντα σε ένα άτομο αυξάνουν την πιθανότητα να εκδηλώσει κάποιο συγκεκριμένο αυτοάνοσο νόσημα. Στους περιβαλλοντικούς παράγοντες συγκαταλέγονται οι μολύνσεις με διάφορους ιούς ή βακτήρια, η ακτινοβολία UV, η απορρύθμιση του μικροβιώματος, το κάπνισμα και άλλα. Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως δεν έχει εξακριβωθεί κάποια ξεκάθαρη σχέση αιτίου-αποτελέσματος, αλλά έχει αναγνωριστεί μια ομάδα παραγόντων που αυξάνει το ρίσκο εμφάνισης της εκάστοτε ασθένειας.

Άλλος ένας καθοριστικός παράγοντας που αυξάνει την πιθανότητα αυτοανοσίας είναι το φύλο – περίπου 80% των ατόμων που πάσχουν από αυτοάνοσα νοσήματα είναι γυναίκες. Θεωρείται πως αυτό το φαινόμενο ενδεχομένως οφείλεται στις ορμόνες, όπως τα οιστρογόνα, που έχουν διαφορετικά επίπεδα στα δύο φύλα και μπορούν να ρυθμίσουν ποικίλες λειτουργίες του ανοσοποιητικού. Επιπλέον, έρευνες έχουν δείξει πως οι γυναίκες έχουν ισχυρότερη ανοσολογική απόκριση σε σχέση με τους άνδρες, που μπορεί να συμβάλλει στον κίνδυνο αυτοανοσίας. Ακόμη, αυτοάνοσες ασθένειες που σχετίζονται με γονίδια που καθορίζουν το φύλο και βρίσκονται στο χρωμόσωμα Χ, είναι πιθανότερο να εμφανιστούν στις γυναίκες, που κληρονομούν 2 χρωμοσώματα (ΧΧ), σε σχέση με τους άνδρες που έχουν μόνο ένα (ΧΥ).

Το σώμα μας, όμως, έχει αναπτύξει μηχανισμούς για να αποκλείσει το ενδεχόμενο αυτοανοσίας.

Όταν αναπτύσσονται τα Τ και Β κύτταρα του ανοσοποιητικού, τα «κύτταρα-φρουροί», περνούν από δοκιμασίες, ώστε εκείνα που αντιδρούν έντονα στους ιστούς του σώματος (αυτοδραστικά) να εξαλειφθούν – μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται ανοχή. Ουσιαστικά, τα κύτταρα αυτά φέρουν δομές (υποδοχείς), οι οποίες αναγνωρίζουν κάποια μόρια (αντιγόνα) με πολύ μεγάλη ειδικότητα – εφαρμόζοντας όπως το κλειδί στην κλειδαριά. Για να αναγνωρίζουν, όμως, πολύ μεγάλη γκάμα αντιγόνων οι υποδοχείς παράγονται με μία τυχαία διαδικασία και έπειτα οι «ελαττωματικοί» απομακρύνονται. Μπορούμε να σκεφτούμε ότι αν ένα αντιγόνο που ανήκει σε δικό μας ιστό είναι το κλειδί, οποιαδήποτε κλειδαριά στην οποία εφαρμόζει με ακρίβεια πρέπει να εξαλειφθεί από το σώμα μας. Όταν αυτοί οι μηχανισμοί δεν λειτουργήσουν τέλεια, μερικά αυτοδραστικά κύτταρα παραμένουν στο σώμα και μπορεί στο μέλλον να ενεργοποιηθούν και να επιτεθούν στις αντίστοιχες δομές, προκαλώντας φλεγμονή και ιστική βλάβη. Παραδείγματος χάριν, στη ρευματοειδή αρθρίτιδα κύτταρα του ανοσοποιητικού αναγνωρίζουν αντιγόνα που βρίσκονται στις αρθρώσεις, τα θεωρούν «ξένα» και οδηγούν σε φλεγμονή, πόνο και οίδημα, περιορίζοντας την κινητικότητα των ασθενών.

Επειδή τα αίτια και οι ακριβείς μηχανισμοί της αυτοανοσίας παραμένουν σε μεγάλο ποσοστό άγνωστα, οι παρούσες φαρμακευτικές αγωγές στοχεύουν στον περιορισμό των συμπτωμάτων, δίχως να μπορούν να σταματήσουν ή να αναστρέψουν το αίτιο της ασθένειας. Ενώ η παγκόσμια επιστημονική κοινότητα βρίσκεται σε έναν διαρκή αγώνα εξιχνίασης του μυστηρίου της αυτοανοσίας, το μεγαλύτερο μέρος του παζλ ακόμη λείπει. Ευελπιστούμε πως στα επόμενα χρόνια η κατανόησή μας θα ενισχυθεί, ανοίγοντας το δρόμο για ανάπτυξη νέων θεραπειών οδηγώντας σε ένα μέλλον δίχως αυτοάνοσα νοσήματα.

Σας άρεσε; Μοιραστείτε το!

    Πηγές

    1. Ngo, Shyuan T., Frederik J. Steyn, and Pamela A. McCombe. "Gender differences in autoimmune disease." Frontiers in neuroendocrinology 35.3 (2014): 347-369.

    2. Tauber, Alfred I. "Reconceiving autoimmunity: An overview." Journal of Theoretical Biology 375 (2015): 52-60.

    3. Rosenblum, Michael D., Kelly A. Remedios, and Abul K. Abbas. "Mechanisms of human autoimmunity." The Journal of clinical investigation 125.6 (2015): 2228-2233.

    4. Theofilopoulos, Argyrios N., Dwight H. Kono, and Roberto Baccala. "The multiple pathways to autoimmunity." Nature immunology 18.7 (2017): 716-724.

    5. Floreani, Annarosa, Patrick SC Leung, and M. Eric Gershwin. "Environmental basis of autoimmunity." Clinical reviews in allergy & immunology 50 (2016): 287-300.

    6. Ahsan, Haseeb. "Origins and history of autoimmunity—A brief review." Rheumatology & Autoimmunity 3.1 (2023): 9-14.

    7. Conrad, Nathalie, et al. "Incidence, prevalence, and co-occurrence of autoimmune disorders over time and by age, sex, and socioeconomic status: a population-based cohort study of 22 million individuals in the UK." The Lancet 401.10391 (2023): 1878-1890.

    8. Lahita, Robert G. "Sex and gender influence on immunity and autoimmunity." Frontiers in Immunology 14 (2023): 1142723.

Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο

(4 ψήφοι)

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: