Γιατί (να) πλένουμε τα χέρια μας;

Δευτέρα, 27 Απριλίου 2020, 12:Απρ
Γιατί (να) πλένουμε τα χέρια μας; Γιατί (να) πλένουμε τα χέρια μας; Pixabay.com

«Τα έπλυνες τα χέρια σου;» Όταν ήμαστε μικροί, πόσες φορές το είχαμε ακούσει; Τώρα όμως μας το λένε συνέχεια και οι γιατροί, οι ειδήσεις, ο ΕΟΔΥ, και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, και μάλιστα τονίζουν να τα σαπουνίζουμε για 20 δευτερόλεπτα πριν τα ξεβγάλουμε.

Η εμμονή με το σαπούνισμα δεν είναι καινούργια, αλλά ούτε όσο παλιά νομίζουμε. Οι πρώτες αναφορές για την παραγωγή σαπουνιού μας έρχονται από την αρχαία Βαβυλώνα, όπου επιγραφές από το 2800 π.Χ. αναφέρουν το βράσιμο λίπους με στάχτες (για αυτό περισσότερα σε λίγο). Παρόλα αυτά η χρήση αυτού του πρωτόγονου σαπουνιού περιοριζόταν πιθανότατα στην πλύση υφασμάτων. Στην εποχή των Ρωμαίων, οι οποίοι έδωσαν και τη σύγχρονη ονομασία στο σαπούνι από το λατινικό sebum, που σημαίνει λίπος (είπαμε, περισσότερα για αυτό σε λίγο), ο ρόλος του σαπουνιού φαίνεται να είχε διευρυνθεί και στην προσωπική φροντίδα. Παρόλα αυτά, η χρήση του για το πλύσιμο των χεριών είναι ακόμα πιο πρόσφατη ιστορία.

Η υγιεινή των χεριών

Το 1846, ο Ούγγρος γιατρός Ignaz Semmelweis, ο οποίος εργαζόταν στο Γενικό Νοσοκομείο της Βιέννης, παρατήρησε ότι οι γυναίκες που γεννούσαν στο νοσοκομειακό μαιευτήριο είχαν πιο συχνά επιπλοκές μετά τη γέννα, σε σχέση με αυτές που γεννούσαν στο γειτονικό μαιευτήριο. Όταν το διερεύνησε, πρόσεξε ότι οι γιατροί που επισκέπτονταν το μαιευτήριο είχαν προηγουμένως διενεργήσει αυτοψίες (!). Σκέφτηκε λοιπόν την ύπαρξη «νεκρικών σωματιδίων» – τα μικρόβια δεν ήταν ακόμα γνωστά – που θεώρησε πως ήταν υπεύθυνα για αυτό και έτσι έθεσε τον κανόνα οι γιατροί να πλένουν τα χέρια τους με χλωρίνη (τώρα πια γνωρίζουμε ότι η χλωρίνη είναι τοξική, όχι μόνο για τα μικρόβια, αλλά και για τα χέρια). Οι συνάδελφοί του δεν συμφώνησαν με τη θεωρία του ότι αυτοί ήταν υπεύθυνοι για τους αυξημένους θανάτους και αγνόησαν τις οδηγίες του. Η προσπάθεια του να πείσει και άλλους στην Ευρώπη δεν βρήκε ανταπόκριση. Έτσι, περιθωριοποιήθηκε και τελικά εισήχθη σε άσυλο, όπου ξυλοκοπήθηκε από τους φρουρούς και πέθανε από τα μολυσμένα τραύματά του. Μόνο μετά από χρόνια η καινοτομία του αναγνωρίστηκε και θεωρείται πλέον ο πατέρας της υγιεινής των χεριών.

Λίγα χρόνια αργότερα στο Scutari της Ιταλίας, κατά τη διάρκεια του πολέμου της Κριμέας, η νοσοκόμα Florence Nightingale έθεσε διάφορες πρακτικές υγιεινής, εκ των οποίων και το πλύσιμο των χεριών, με σκοπό την καταπολέμηση του μιάσματος, της κακοσμίας που τότε θεωρούνταν η κύρια πηγή των μολύνσεων. Ως εκ τούτου, οι τελευταίες ελαττώθηκαν. Παρόλα αυτά, η πρακτική της πλύσης των χεριών ως καθημερινή πρακτική για την πρόληψη των μολύνσεων δεν καθιερώθηκε ούτε τότε.

Έπρεπε να έρθει η δεκαετία του '80 και μια σειρά διατροφικών και άλλων μολύνσεων, ώστε το Αμερικανικό Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων να θέσει τις πρώτες οδηγίες για το πλύσιμο των χεριών. Τώρα πια, το ακούμε συνέχεια όχι μόνο από την Ελληνίδα μάνα, αλλά και από πολλές άλλες πλευρές σε περιόδους εμφάνισης διαφόρων λοιμώξεων.

Γιατί το σαπούνι δουλεύει;

[Λίγη χημεία]

Το σαπούνι είναι άλας λιπαρών οξέων. Αν και υπάρχουν διάφορες παραλλαγές ως προς την πηγή και την σύσταση των πρώτων υλών και τη διεργασία αυτή καθαυτή, το σαπούνι γενικά παράγεται από την ανάμειξη τριγλυκεριδίων, όπως π.χ. το λίπος ή το ελαιόλαδο, με μια βάση, όπως η καυστική σόδα ή η ποτάσσα. Το αποτέλεσμα είναι στο παραπάνω παράδειγμα, το νάτριο ή το κάλιο με το λιπαρό οξύ να σχηματίζουν το αντίστοιχο άλας του συγκεκριμένου λιπαρού οξέος, ενώ ο σκελετός του τριγλυκεριδίου που έχει πλέον αποδεσμευτεί είναι η γνωστή μας γλυκερίνη.

[Λιγότερη χημεία]

Το άλας του λιπαρού οξέος έχει μια μοναδική ιδιότητα. Η πλευρά του λιπαρού οξέος, η «ουρά», είναι υδρόφοβη, δηλαδή έχει την τάση να απομακρύνεται από το νερό και να κολλάει με άλλες υδρόφοβες ουσίες, όπως είναι τα λίπη. Η άλλη πλευρά, το «κεφάλι», είναι υδρόφιλο, δηλαδή έχει την τάση να προσκολλάται στο νερό.

Όταν σαπουνίζουμε τα χέρια μας, τα λίπη προσκολλώνται στην υδρόφοβη ουρά, ενώ όταν τα ξεβγάζουμε, η υδρόφιλη κεφαλή ακολουθεί το νερό προς το νιπτήρα.

Και το ερώτημα της μέρας: Τι σχέση έχει αυτό με τα μικρόβια;

Πολλά βακτήρια, καθώς και ιοί*, όπως οι κορωνοϊοί, ο Η.Ι.V. (ο ιός του A.I.D.S.), ο ιός του έρπητος, ο Ebola και ο Zika, έχουν το εξής χαρακτηριστικό. Περιβάλλονται από μια διπλή στρώση, όχι σοκολάτας, αλλά λιπιδίων: κάθε στρώση είναι προσανατολισμένη αντίστροφα, έτσι ώστε οι υδρόφοβες ουρές να συναντιόνται στο κέντρο της μεμβράνης αυτής, ενώ οι υδρόφιλες κεφαλές να βλέπουν προς τα έξω και προς τα μέσα του μικροβίου. Όταν σαπουνιζόμαστε, οι υδρόφοβες ουρές του σαπουνιού αποφεύγουν τα μόρια του νερού και εισέρχονται στη διπλή μεμβράνη των μικροβίων, διαρρηγνύοντάς τα. Η μεμβράνη σπάζει και έτσι η δομή του ιού ή του βακτηρίου καταστρέφεται, απενεργοποιώντας έτσι την όποια μολυσματική του δράση.

Τώρα θα τα πλένεις συχνά τα χέρια σου;

*Άλλοι ιοί που δεν έχουν τέτοια μεμβράνη εξωτερικά (αλλά π.χ. έχουν μόνο πρωτεΐνες), αλλά και βακτήρια με πιο εξεζητημένες μεμβράνες δεν είναι τόσο αδύναμα ενάντια στο σαπούνι (αλλά ούτε και στα αλκοολικά διαλύματα). Παρόλα αυτά, αν σαπουνίζετε καλά τα χέρια σας για 20 δευτερόλεπτα, έχετε καλές πιθανότητες να τα στείλετε όλα στον… υπόνομο.

Σας άρεσε; Μοιραστείτε το!

    Πηγές

    https://globalhandwashing.org/about-handwashing/history-of-handwashing/

    Poucher's Perfumes, Cosmetics and Soaps, 10th edition, Kluwer Academic Publishers

    https://www.cdc.gov/handwashing/show-me-the-science-handwashing.html

    https://www.youtube.com/watch?v=IisgnbMfKvI

Βαθμολογήστε αυτό το άρθρο

(6 ψήφοι)

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία: